تحول مفهوم وقف از فقه کلاسیک تا نظریه‌های نهادی مدرن نشان‌دهنده یکی از مهم‌ترین دگرگونی‌های فکری در مطالعات حقوق اسلامی و علوم اجتماعی معاصر است. در گذشته، وقف بیشتر به‌عنوان یک عمل عبادی و حقوقی فردی شناخته می‌شد، اما امروز در چارچوب نظریه‌های نهادی، به‌عنوان یک نهاد اجتماعی و اقتصادی پایدار تحلیل می‌شود. این تغییر نگاه، ابعاد حقوقی، اقتصادی و حکمرانی وقف را دگرگون کرده است.

وقف در فقه کلاسیک: چارچوبی حقوقی و عبادی

در فقه کلاسیک، تعریف وقف بر سه رکن اساسی استوار بود: حبس عین، تسبیل منفعت و قصد قربت. فقها وقف را نوعی تصرف حقوقی لازم می‌دانستند که در آن مالک، مال خود را برای همیشه از نقل و انتقال خارج کرده و منافع آن را در راه خدا اختصاص می‌دهد. در این چارچوب، تمرکز اصلی بر مشروعیت عمل، شرایط واقف، دوام وقف و نحوه اجرای شروط واقف بود.

در این نگاه، تحول مفهوم وقف از فقه کلاسیک تا نظریه‌های نهادی مدرن هنوز رخ نداده بود؛ زیرا وقف بیشتر یک نهاد فقهی با قواعد ثابت تلقی می‌شد. هدف، حفظ عین مال و تضمین مصرف منافع در مسیر تعیین‌شده بود، نه تحلیل کارکردهای اقتصادی یا اجتماعی گسترده آن.

با این حال، حتی در همین دوره، وقف نقش مهمی در تأمین خدمات عمومی مانند مدارس، بیمارستان‌ها، آب‌انبارها و کاروانسراها داشت. ولی این کارکردها بیشتر پیامد عملی وقف بودند تا موضوع تحلیل نظری.

گذار به دوره مدرن و طرح پرسش‌های جدید

با شکل‌گیری دولت مدرن، نظام ثبت اسناد، مالیات و برنامه‌ریزی شهری، چارچوب سنتی وقف با چالش‌های نوینی روبه‌رو شد. این تحولات زمینه را برای تحول مفهوم وقف از فقه کلاسیک تا نظریه‌های نهادی مدرن فراهم کردند. اکنون پرسش‌ها دیگر صرفاً فقهی نبودند؛ بلکه ابعاد مدیریتی، اقتصادی و حقوق عمومی نیز مطرح شدند.

برای نمونه، مسئله شخصیت حقوقی موقوفه، نحوه نظارت دولت، کارایی اقتصادی املاک وقفی و امکان اصلاح کاربری موقوفات، همگی موضوعاتی بودند که فقه سنتی به شکل مستقیم به آن‌ها نپرداخته بود. بنابراین، وقف وارد مرحله‌ای شد که نیازمند بازخوانی نظری در سطحی فراتر از احکام فردی بود.

نظریه‌های نهادی مدرن و بازتعریف وقف

در نظریه‌های نهادی، وقف به‌عنوان یک institution یا نهاد پایدار اجتماعی تحلیل می‌شود. در این رویکرد، تمرکز از «صحت فقهی عقد وقف» به «کارکردهای بلندمدت نهادی وقف» منتقل می‌شود. به بیان دیگر، تحول مفهوم وقف از فقه کلاسیک تا نظریه‌های نهادی مدرن یعنی تغییر زاویه دید از حکم شرعی یک عمل، به تحلیل ساختارهای اجتماعی تولیدشده توسط آن.

اقتصاددانان نهادگرا، وقف را سازوکاری تاریخی برای تأمین مالی کالاهای عمومی می‌دانند. در جوامعی که دولت رفاه گسترده وجود نداشت، وقف امکان تأمین پایدار آموزش، بهداشت و خدمات شهری را فراهم می‌کرد. از این منظر، حبس عین نه فقط یک حکم فقهی، بلکه ابزاری برای تضمین ثبات منابع در بلندمدت بوده است.

بازخوانی مفاهیم کلاسیک در چارچوب نهادی

یکی از نشانه‌های مهم تحول مفهوم وقف از فقه کلاسیک تا نظریه‌های نهادی مدرن، تفسیر جدید مفاهیم قدیمی است.

حبس عین به‌عنوان تعهد بلندمدت

در فقه کلاسیک، حبس عین به معنای غیرقابل فروش بودن مال بود. اما در تحلیل نهادی، این ویژگی نوعی تعهد ساختاری برای حفظ کاربری اجتماعی دارایی در طول زمان تلقی می‌شود.

شرط واقف به‌عنوان منشور نهادی

شرط واقف دیگر فقط یک قید حقوقی نیست، بلکه شبیه «اساسنامه» یا «منشور مأموریت» یک سازمان غیرانتفاعی مدرن دیده می‌شود که جهت‌گیری ارزشی موقوفه را مشخص می‌کند.

موقوفه به‌عنوان شخصیت حقوقی

در بسیاری از نظام‌های حقوقی جدید، موقوفه دارای شخصیت حقوقی مستقل شناخته می‌شود. این امر نشان می‌دهد که وقف دیگر صرفاً مالِ حبس‌شده نیست، بلکه یک سازمان با مسئولیت، مدیریت و پاسخگویی است.

وقف در نظریه‌های توسعه و حکمرانی

امروزه در مطالعات توسعه، تحول مفهوم وقف از فقه کلاسیک تا نظریه‌های نهادی مدرن به معنای ورود وقف به حوزه سیاست‌گذاری عمومی است. وقف به‌عنوان بخشی از بخش سوم (سازمان‌های غیرانتفاعی) بررسی می‌شود و می‌تواند در کاهش فقر، توسعه آموزش و ارتقای سلامت نقش ایفا کند.

همچنین در مباحث حکمرانی، موضوعاتی مانند شفافیت، پاسخگویی متولیان، تعارض منافع و بهره‌وری دارایی‌های وقفی مطرح شده‌اند. این مسائل نشان می‌دهد که وقف اکنون یک نهاد مدیریتی و اقتصادی نیز هست، نه فقط یک تأسیس فقهی.

جمع‌بندی

در مجموع، این موضوع بیانگر گذار از نگاه صرفاً فقهی و فردمحور به رویکردی نهادی، اجتماعی و توسعه‌گرا است. وقف از یک عمل عبادی حقوقی، به یک نهاد پایدار برای مدیریت منابع عمومی تبدیل شده است. این تحول مفهومی، زمینه را برای بازطراحی سازوکارهای وقف در دنیای معاصر و استفاده کارآمدتر از ظرفیت‌های آن فراهم می‌کند.

هدف موقوفه فضل تلاش در جهت آموزش وقف به مردم می باشد امید است با انتشار مطالب این سایت گام مهمی در آموزش صحیح وقف به مردم در جامعه صورت پذیرد. به اینستاگرام این مجموعه مراجعه نمایید.